A gdyby skuteczność konserwacji kosmetyków oceniać nie tylko na podstawie standardowych szczepów referencyjnych, lecz także mikroorganizmów rzeczywiście obecnych w środowisku produkcyjnym?
Badanie skuteczności konserwacji, czyli tzw. challenge test, to jeden z najważniejszych etapów oceny bezpieczeństwa mikrobiologicznego kosmetyku. Zgodnie z normą ISO 11930:2019 jego celem jest sprawdzenie, czy zastosowany układ konserwujący skutecznie chroni produkt przed rozwojem bakterii, drożdży i pleśni przez cały okres użytkowania. Innymi słowy – czy kosmetyk pozostanie bezpieczny nawet wtedy, gdy podczas codziennego stosowania będą do niego trafiały mikroorganizmy z rąk użytkownika lub z otoczenia.
Dla zespołów badawczo-rozwojowych (R&D) challenge test ma jednak znacznie szersze znaczenie niż samo spełnienie wymagań normy. To narzędzie, które pozwala już na etapie projektowania receptury ocenić skuteczność systemu konserwującego, sprawdzić wpływ zmian składu, surowców czy opakowania na stabilność mikrobiologiczną produktu oraz zidentyfikować potencjalne zagrożenia, zanim kosmetyk trafi do produkcji. Dzięki temu można ograniczyć ryzyko problemów jakościowych, reklamacji i kosztownych modyfikacji gotowego produktu.
Coraz częściej pojawia się jednak pytanie, czy standardowy challenge test zawsze odzwierciedla rzeczywiste zagrożenia, z jakimi kosmetyk może zetknąć się podczas produkcji. Norma ISO 11930 opiera się na zestawie referencyjnych szczepów drobnoustrojów, które zapewniają porównywalność wyników pomiędzy laboratoriami. W praktyce środowisko produkcyjne bywa jednak znacznie bardziej zróżnicowane, a występujące w nim mikroorganizmy nie zawsze zachowują się tak samo jak szczepy laboratoryjne.
Dlatego w pracach badawczo-rozwojowych coraz częściej stosuje się podejście rozszerzone, polegające na uzupełnieniu standardowego badania o tzw. szczepy in-house – mikroorganizmy wyizolowane z konkretnego zakładu produkcyjnego lub związane z wykorzystywanymi surowcami. Takie rozwiązanie pozwala lepiej odwzorować rzeczywiste warunki, w jakich powstaje kosmetyk, i dokładniej ocenić odporność receptury na potencjalne zagrożenia mikrobiologiczne.
Najczęściej wykorzystuje się:
- szczepy środowiskowe izolowane z powietrza, powierzchni, linii produkcyjnych czy instalacji wodnych, m.in. z rodzajów Pseudomonas, Burkholderia czy Bacillus, w tym formy przetrwalnikujące;
- mikroorganizmy charakterystyczne dla wody procesowej, takie jak Pseudomonas aeruginosa, Ralstonia czy Sphingomonas, szczególnie istotne w przypadku kosmetyków o wysokiej zawartości wody;
- drożdże i pleśnie pochodzące ze środowiska produkcyjnego lub z surowców naturalnych, np. Candida, Rhodotorula, Aspergillus czy Penicillium;
- tzw. szczepy problemowe, czyli mikroorganizmy wykrywane wcześniej podczas monitoringu środowiska, w badaniach niezgodności lub reklamacji, takie jak Enterobacter bugandensis. Często okazują się one bardziej odporne na działanie konserwantów niż standardowe szczepy referencyjne.
Warto podkreślić, że wykorzystanie szczepów in-house nie oznacza rezygnacji z wymagań normy ISO 11930. Metodyka badania – sposób inokulacji, harmonogram oznaczeń czy kryteria oceny – pozostaje taka sama. Konieczne jest jednak wcześniejsze potwierdzenie, że wykorzystywane szczepy zostały prawidłowo zidentyfikowane, są stabilne i reprezentatywne dla rzeczywistych zagrożeń występujących w danym zakładzie.
Badania z wykorzystaniem szczepów środowiskowych nie zastępują standardowego challenge testu. Stanowią natomiast jego cenne uzupełnienie, dostarczając dodatkowych informacji o rzeczywistej odporności kosmetyku na mikroorganizmy, z którymi może zetknąć się podczas produkcji i użytkowania. Dzięki temu ocena skuteczności konserwacji staje się bardziej kompleksowa i lepiej odpowiada warunkom, z jakimi produkt spotyka się poza laboratorium.